Van Sharm el-Sheikh naar Antalya: herovert Brazilië de klimaatkroon?

Vier jaar nadat een gekozen president de wereld beloofde dat Brazilië terug was, keert Lula terug op het COP-podium, met een staat van dienst om te verdedigen en een tegenstrijdigheid om uit te leggen.

COP27 vond in november 2022 plaats in Sharm el-Sheikh, Egypte. COP31, de top die nu loopt, wordt gehouden in Antalya, Türkiye (9 tot en met 20 november 2026), waarbij Türkiye het voorzitterschap heeft en Australië de onderhandelingen leidt. De twee toppen liggen vier jaar en een continent uit elkaar, maar dezelfde man staat in beide centraal.

2022: Een onthaal als van een rockster

In Sharm el-Sheikh was Luiz Inácio Lula da Silva nog geen president. Hij had net Jair Bolsonaro verslagen, wiens regering de vernietiging van de Amazone had zien toenemen en onverschillig had gestaan tegenover het klimaatproces van de VN. Lula vloog naar Egypte voor zijn eerste buitenlandse reis sinds de verkiezing, en de ontvangst was buitengewoon: honderden mensen drongen samen in een Amazonepaviljoen en scandeerden zijn naam.

Zijn boodschap was eenvoudig en elektrisch. Brazilië, zei hij, was terug. Hij beloofde nul ontbossing na te streven, inheemse volkeren en de bio-economie te beschermen, het Amazonefonds nieuw leven in te blazen en een toekomstige COP in de Amazone te organiseren. Milieugroepen spraken van een kantelpunt. Het was ook, en dat is belangrijk, een belofte: er was nog geen enkel beleid aangenomen en thuis stond hij tegenover een verdeeld Congres.

2026: Een belofte waargemaakt, althans in het bos

Het bos is waar Lula’s aanspraak op leiderschap het sterkst staat. Nadat hij in 2023 aantrad, liet zijn regering het nationale plan ter voorkoming van ontbossing herleven en werd de handhaving aangescherpt. In oktober 2026 maakte Brazilië bekend dat de ontbossing in de Amazone over het jaar tot en met juli 2026 het laagste niveau bereikte sinds de officiële registratie in 1988 begon, ongeveer 3.335 vierkante kilometer, volgens overheidsgegevens van het nationale ruimteonderzoeksinstituut INPE. Volgens de regering is dat een daling van 71% sinds 2023 en van circa 42% in één jaar. Een geconsolideerd cijfer volgt in de eerste helft van volgend jaar.

De beloofde COP in de Amazone vond ook plaats. Brazilië was in 2025 gastheer van COP30 in Belém, en het team onder leiding van André Corrêa do Lago heeft het werk meegenomen naar Antalya. Daar sprak Lula op 11 november de top van staatshoofden toe, zijn eerste grote internationale toespraak sinds zijn herverkiezing op 25 oktober tegen Flávio Bolsonaro. Hij riep de Turkse en Australische leiding op de aanbevelingen uit de Belém-documenten op te nemen in de volgende Global Stocktake, betoogde dat rijke landen het financieringsgat voor kwetsbare landen moeten dichten, en sloot af met de woorden “Count on Brazil”. Hij zei tegen de afgevaardigden dat geen enkel land meer geloofwaardigheid op klimaatgebied heeft dan Brazilië.

Het presidentschapsteam van Brazilië gebruikte Antalya ook om een vrijwillige mondiale routekaart te presenteren voor de afbouw van fossiele brandstoffen. Daarin staat eerst de opbouw van schone energiesystemen en daarna het begin van de uitfasering van kolen-, olie- en gasproductie en -verbruik na 2031. Op 14 november meldde Climate Home News dat een voorstel om de routekaart formeel te verwelkomen in de VN-onderhandelingen in de ontwerp-slotverklaring staat, hoewel de voortgang over het geheel beperkt werd genoemd nu de ministers arriveerden.

De kanttekening: bossen kunnen branden zonder “ontbost” te worden

Het recordlage ontbossingscijfer meet het kappen van bos, niet brand, en geeft dus niet het hele beeld van de Amazone dit jaar. Brand en aantasting kunnen toenemen terwijl het kappen afneemt, zoals de zware droogte van 2023-24 liet zien.

De brandgegevens van 2026 wijzen de verkeerde kant op. Het verbrande gebied in de Amazone bedroeg van januari tot en met juli 7.657 vierkante kilometer, 12,4% meer dan in dezelfde periode van 2025, volgens de Organisatie van het Amazone-samenwerkingsverdrag. Begin oktober lag het aantal brandhaarden in de Braziliaanse Amazone bijna 50% boven dat van 2025, volgens INPE-gegevens die de Latin Times aanhaalt. Daarna registreerde de staat Amazonas 540 brandhaarden in 48 uur, meer dan de helft van heel oktober 2025. Rook hing over Manaus en half oktober stuurde de Braziliaanse regering vliegtuigen en 290 brandweerlieden. Milieuminister João Paulo Capobianco zei dat de branden opzettelijk leken, mogelijk bedoeld om bos aan te tasten en land voor te bereiden op toekomstige ontbossing. Een scherpe daling van het aantal brandhaarden volgde in de laatste week van oktober, die Mongabay aan strengere handhaving koppelde.

De schaal telt hier. In 2025 was het verbrande gebied het kleinste sinds de registratie in 1985 begon, en in 2024, het door droogte gedreven brandjaar, brandde ongeveer vijf keer zoveel af. 2026 is dus een terugval vanaf een uitzonderlijk lage basis, geen terugkeer naar 2024. Ongeveer 69% van het Amazonebekken kreeg in september minder regen dan gemiddeld, waardoor droogte een belangrijke oorzaak is naast menselijke brandstichting.

De eerlijke conclusie is dat Brazilië de kettingzagen grotendeels heeft gestopt, maar de branden nog niet, en dat klimaatverandering en droogte tegenwerken. Critici van de leiderschapsclaim van de regering kunnen terecht naar deze kloof wijzen, terwijl voorstanders kunnen aanvoeren dat handhaving werkt en dat de brandbestrijding snel is.

De tegenstrijdigheid waar critici niet over uitgepraat raken

De geloofwaardigheidsclaim is precies waar Lula’s critici tegenin gaan. In oktober 2025, enkele weken voor de opening van COP30, gaf het Braziliaanse milieuagentschap Petrobras een vergunning om een verkennende put te boren in Block 59 in het bekken van Foz do Amazonas, bij de monding van de Amazone. Lula’s regering zegt dat de vergunning volgde op een zorgvuldige beoordeling van vijf jaar en dat olie-inkomsten de transitie kunnen financieren. Maatschappelijke organisaties vochten het aan voor de rechter, en Suely Araújo, voormalig hoofd van het milieuagentschap, zei dat de regering haar eigen leiderschap ondermijnde.

De bredere cijfers voeden de kritiek. Brazilië is een van de tien grootste olieproducenten, exporteerde in 2024 meer dan de helft van zijn ruwe olie en sloot zich in 2025 aan bij de OPEC+-groep van bondgenoten. Berichtgeving van het klimaatmedium Dialogue Earth meldde ook dat de begrotingen van de regering meer geld naar olie en gas hebben geleid dan die van het vorige bewind. Lula’s eigen verweer is stellig: geen enkel land, stelt hij, is er al klaar voor om olie op te geven, en rijkere landen breiden hun productie ook uit.

Herleeft Brazilië dus zijn COP27-leiderschap?

Het hangt ervan af wat leiderschap betekent. Er zijn drie eerlijke manieren om het bewijs te lezen.

• De optimistische lezing. Brazilië heeft veel waargemaakt van wat het in 2022 beloofde: het sneed de ontbossing drastisch terug, was gastheer van COP30 in de Amazone en komt nu naar Antalya met een concrete routekaart voor fossiele brandstoffen, een duidelijke agenda voor ontwikkelingslanden over financiering en een vers electoraal mandaat. Weinig grote economieën kunnen die combinatie tonen.
• De sceptische lezing. Leiderschap vereist consistentie. Een land dat nieuwe olie voor de kust bij de monding van de Amazone vergunt terwijl het de wereld oproept fossiele brandstoffen te laten staan, nodigt uit tot de beschuldiging van dubbele maatstaven, en een toename van branden laat zien dat het bos nog niet veilig is. Vrijwillige routekaarten overleven harde onderhandelingen mogelijk niet.
• De structurele lezing. De invloed van Brazilië rust nu op een zeldzame positie: tegelijk bossuperkracht en groeiende olie-exporteur. Dat maakt het een natuurlijke brug tussen rijke en ontwikkelingslanden, maar ook een land waarvan de argumenten altijd getoetst zullen worden aan zijn eigen tegenstrijdigheden.

Nog een kanttekening is van belang. Dit is geen zuivere wederopstanding, want Brazilië is nooit echt weggeweest. Het zat in 2024 de G20 voor, was in 2025 gastheer van COP30 en bleef centraal in het proces. Wat sinds Sharm el-Sheikh is veranderd, is dat Lula’s woorden uit 2022 vier jaar lang aan resultaten zijn getoetst. COP31 loopt nog en eindigt op 20 november, dus of Antalya de routekaart van Brazilië omzet in een formeel besluit, en of zijn reputatie de olie- en branddiscussie overleeft, staat nog niet geschreven.

Het oordeel

In 2022 vroeg Brazilië de wereld te geloven. In 2026 brengt het gegevens mee: de laagste ontbossing ooit, een COP achter de rug, een routekaart in handen (ook al vertellen de branden een moeilijker verhaal). Dat is echt leiderschap, en het bewijs daarvoor is sterker dan in Egypte. Maar de geloofwaardigheid waar Lula aanspraak op maakt, wordt niet bepaald door de toespraken in Antalya, maar door wat Brazilië met zijn olie doet, en door de vraag of de winst voor het bos de politiek overleeft die haar mogelijk maakte.

Bronnen zijn onder meer berichtgeving van Climate Home News, Mongabay, de Associated Press, Al Jazeera, Dialogue Earth, AFP, de Organisatie van het Amazone-samenwerkingsverdrag en het COP30-voorzitterschap van Brazilië. COP31 loopt nog en cijfers en standpunten kunnen veranderen.